Enno’nun Hayalistanlı dedesine yazdığı mektupları, dilbilgisi ve yazım kurallarına göre düzenledikten sonra Olsen (arkadaşına haber vermeden) “Umut Vaat Eden Genç Yazarlar” yarışmasına gönderir. Yarışmaya süresi içerisinde gitmese de dosyayı yayın programına almayı kabul eden yayın yönetmeninden gelen mektupta şu yazılıdır:

“Sayın Bambaşka Bey,

“Hayalistanlı Dedem” adlı çocuk kitabınızı bize gönderdiğiniz için teşekkür ederiz… Hikâyenizin fikri ve üslubunuz bizi çok heyecanlandırdı. Kahramanınızın içinde bulunduğu durumu, yabancı bir gezegene inen uzaylı çocuğun hislerini, kimi zaman hiç doğmamış olmayı dilediği kederini ve yalnızlığını, evrenin renklerine, formlarına ve kokularına duyduğu tutkuyu ve çocuğun güçlü duyumlarını tasvir ederken kullandığınız saf üslup bizi etkiledi. Büyükbabasına yazdığı mektuplarda sırlarını açıklayan genç kahramanınızı özellikle etkileyici bulduk. Bu nedenle kitabınızı programımız kapsamında yayınlamayı istiyoruz.” 

Enno, bu yarışmaya katılmak istediğini kitabın başında söylemiştir. Annesi, çocuğunun yazdıklarını dikkate değer bulmamıştır. Öğretmen Çetinceviz’e göre berbat yazmaktadır. Onun rüzgârına kapılmıştır. Halbuki Olsen, Enno’yu olduğu gibi seven bir arkadaşıdır. Hatta Olsen’in annesi Enno’daki derinliği fark eder. Yazdıkları için onu teşvik eder.

Yayıncıdan gelen mektup Enno’nun annesini oldukça şaşırtır. Doktor Aklı Selim’in tespitiyle birleştirerek oğluna takındığı tavrı yumuşatır. Onu daha iyi anlamaya başlar. Enno’nun annesi, Çetinceviz’e gider. Neden kompozisyon dersinde eksi aldığının hesabını sorar. Sınıfın önünde artık oğlunu utandırmaması için sıkı bir uyarı yapar. Öğretmen eksi notu düzeltir mi?, bilinmez. Ama o günden sonra annesi ve ailesi Enno’yu anlamaya ve keşfetmeye başlar.

Kurguya dair

Bu kitabın ana sütunları; üstün duyarlılık, akran zorbalığı, kendini kabul etme ve doğayla kurulan bağdır. Enno'nun kendine has bakış açısı, okura "normal" kavramını sorgulatır.

Astrid Frank, Enno’nun iç dünyasını oldukça naif ve şiirsel bir dille aktarırken, aynı zamanda toplumsal beklentilerin bir çocuk üzerindeki baskısını da etkileyici bir şekilde işler.

Kurgunun en güçlü yanı, odak noktasının dış dünyadaki olaylardan ziyade Enno’nun iç dünyasındaki yansımalara kaymış olmasıdır. Klasik bir "macera" kurgusu yerine, duyusal algıların (sesler, ışıklar, dokular) olay örgüsünü yönlendirdiği bir yapı hâkimdir. Okur, olayları Enno’nun "yüksek duyarlılık" filtresinden geçerek deneyimler.

Kurgu, iki temel mekân ve bu mekânların temsil ettiği değerler arasındaki çatışma üzerine inşa edilmiştir:

Asfaltın Üstü: Okul, kurallar, gürültü ve Enno’yu tuhaf bulan toplumsal beklentiler. Burası kurgunun çatışma merkezidir.

Asfaltın Altı: Enno’nun toprağa, karıncalara ve sessizliğe sığındığı, kendi ritmini bulduğu alandır. Burası huzur ve kendin olma bölgesidir.

Hikâyenin kurgusu, Enno’nun iyileşmesi veya normale dönmesi üzerine değil, çevresinin ve kendisinin bu farklılığı kabul etmesi üzerine kuruludur. Bu, didaktik bir son yerine duygusal bir farkındalıkla biten, modern çocuk edebiyatına uygun bir gelişim eğrisidir.

Yazarın uslübu Enno’nun zihnindeki o anlık ve yoğun duygu geçişlerini okura hissettirmek için yaptığı bir tercihtir.

Farklılıkların Temsili

Enno, “Orkide Çocuk” mizacı olan biridir.  Asfaltın gürültüsünden ve sertliğinden solan, ancak toprağın sessizliğinde ve Olsen gibi birinin şefkatli bahçıvanlığında çiçek açan bir karakterdir. Bu anlatım, benzer süreçler yaşayan çocuklar için güçlü bir aynalama işi görür.

Tek arkadaşı olan Olsen ise yaşının üstünde zeki bir çocuktur. Olsen’in Enno’dan başka yakın bir arkadaşı yoktur. Olsen ve Enno on bir yaşında olmalarına karşın, Enno dördüncü sınıfta ve Olsen yedinci sınıftadır. Her ikisi de kendi sınıflarında nevi şahsına münhasır karakterlerdir. Diğerleri onları, farklılıklarından ötürü zorbalamaktadırlar. 

"Orkide Çocuk" kavramı, gelişimsel psikolojide Bruce Ellis ve Thomas Boyce tarafından ortaya atılan, çocukların çevresel koşullara verdikleri tepkileri açıklayan bir metafordur. Bu kavram, özellikle yüksek duyarlılığa sahip çocukları tanımlamak için kullanılır.

Bu kuramı daha iyi anlamak için orkideler ve karahindibalar arasındaki farka bakmak gerekir:

1. Karahindiba Çocuklar

Çocukların büyük bir çoğunluğu bu gruba girer. Karahindibalar gibi her türlü ortamda, çatlak bir kaldırım taşının arasında bile boy verebilirler. Stresli veya olumsuz koşullara karşı oldukça dayanıklıdırlar ve çevresel faktörlerden çok derin etkilenmezler.

2. Orkide Çocuklar

Bu çocuklar, biyolojik olarak çevrelerine karşı aşırı duyarlıdırlar. Eğer ortam kötüyse (stres, ilgisizlik, karışıklık, düzensizlik), bir orkide gibi hızla solar ve psikolojik/fiziksel sorunlar yaşayabilirler. Ancak, eğer doğru şartlar sağlanırsa (şefkat, anlayış, destekleyici çevre), orkideler gibi büyüleyici bir güzellikte açarlar. Hatta uygun koşullarda, karahindiba çocuklardan çok daha yüksek bir başarı ve yaratıcılık seviyesine ulaşabilirler.

Orkide Çocukların Temel Özellikleri

• Yüksek Duyarlılık: Işık, ses, koku gibi duyusal uyarılara veya insanların duygusal değişimlerine karşı çok hassastırlar.

• Derin İşleme: Yaşadıkları olaylar üzerine çok uzun süre düşünürler ve olan biteni derinlemesine analiz ederler.

• Düşük Stres Eşiği: Karışık ve gürültülü ortamlar onları hızla yorar ve kaygı düzeylerini artırır.

• Güçlü Empati: Çevrelerindeki insanların duygularını bir sünger gibi emerler.

Neden "Sendrom" Değil de "Mizaç"?

"Orkide Çocuk" ifadesi tıbbi bir tanı veya bir hastalık değildir; biyolojik bir mizaç tipidir. Bu çocukların sinir sistemleri, çevreden gelen bilgileri daha yoğun işleyecek şekilde programlanmıştır.

Eğitimin Bireyi Tek Tipleştirmesi

Kurgudaki okul ve öğretmen figürleri aracılığıyla, eğitim sisteminin "ortalama öğrenci" profiline uymayan çocuklara karşı takındığı dışlayıcı tavır temsil edilir. Asfalt metaforu; toplumun ve okulun, çocukların üzerine dökmeye çalıştığı o sert, gri ve nefes almayan katmandır. Enno’nun asfaltın altındaki toprağı ve canlılığı merak etmesi, aslında sistemin tek tipleştirici yapısına rağmen çocuksu ama bilgece bir başkaldırıyı temsil eder.

Akran Zorbalığı ve Ötekileştirme

Enno’nun ve Olsen’in arkadaşları tarafından maruz kaldığı davranışlar, toplumsal ötekileştirmenin mikro düzeydeki bir yansımasıdır. Toplumun, anlamadığı veya kendi hızına yetişemeyen bireyleri nasıl hızla dış çembere ittiği, çocukların dünyası üzerinden oldukça gerçekçi bir şekilde resmedilir.

Kurgudaki Yetişkin Rolleri “Asimilasyon ve Kapsayıcılık”

Kitapta yetişkinler dünyası iki türlüdür: Enno’yu değiştirmeye, düzeltmeye, asfalta uygun hale getirmeye çalışanlar ve onun dünyasına eğilip, asfaltın altındaki toprağı onunla birlikte görmeye çalışanlar. Bu, toplumun dezavantajlı veya farklı gruplara yaklaşımındaki iki temel modeli temsil eder. 

Peki sorun nerede?

Sorun çocuğun kendisinde değil, çocuğa sunulan ortamdadır. Bir Orkide çocuğu karahindiba gibi yaşamaya zorlamak, onun solmasına neden olur. Onu olduğu gibi kabul edip ihtiyaç duyduğu sakinliği ve desteği sunmak ise içindeki muazzam potansiyeli ortaya çıkarır.

Albert Einstein’ı hatırlayalım. Oldukça geç konuşması; bir kışla gibi olan ezberci, otoriter Alman eğitim modeline uyumsuz olması sebebiyle onu aptal bir çocuk olarak etiketlediler. Öğretmenleri, küçük Albert’ten bir şey olmayacağına emindiler. Annesinin desteğiyle çalmayı öğrendiği keman ve babasının armağanı olan pusulayla geliştirdiği bireysel meraklarıyla başlayan yaşamı onu bildiğimiz Albert Einstein yapmıştır. Genel ve Özel Görelilik kuramlarını, fotoelektrik etki, Brown hareketi gibi önemli fizik teorilerini ve nicelerini bizlere miras bırakmıştır. Bugün insanlık uzaya gidebiliyorsa, onun katkıları büyüktür.

Anne ve babalar sadece para kazanıp çocuklarına fiziksel bakım yapan insanlar olmamalıdır. Çocuğunun gelişimi için duygusal, bilişsel ve psikolojik dünyalarını keşfeden, ihtiyaç duyduğu her seviyede ona yardımcı olan, kendisi yetişemese de bir uzmandan yardım almayı düşünebilen kişiler olmalıdır. Çocukları iyi bir amaca yönlendirmenin, onlara iyi birer amaç vermenin yanı sıra birlikte hoş ve dolu dolu zaman geçirmeyi unutmamak da önemlidir. Ne de olsa zaman nehrini geriye döndüremiyoruz. Çocuklarımızla yaşadığımız her yaşın değerini bilmek umuduyla… 

Astrid Frank’in romanı bizlere çok şeyi düşündürdü ve konuşturdu. Özellikle öğretmenlerimizin ve ebeveynlerin okumasını dileriz.

Astrid Frank; Enno ya da Asfalttaki Karahindiba. Res. Regina Kehn, Çev. Semra Pelek; Kırmızı Kedi Çocuk Yayınları, (3.bs.) 2020, 144s.

Hedef Kitle:  Çocuk Romanı (8-12 Yaş)

Açık Kürsü'de yayımlanan içerikler, doğrudan yazarın kendi sorumluluğundadır.

Eksi 18 Edebiyat Topluluğu'nun görüşlerini yansıtmayabilir.